Διατροφική Κέτωση: Τι είναι και πώς επηρεάζει τον οργανισμό;

Η διατροφική κέτωση είναι μια φυσιολογική μεταβολική κατάσταση που προκύπτει όταν ο οργανισμός, λόγω έλλειψης υδατανθράκων, στρέφεται στην καύση λίπους για ενέργεια. Αν και έχει κερδίσει μεγάλη δημοφιλία ως εργαλείο απώλειας βάρους, η επίδρασή της στον ενεργειακό μεταβολισμό, στα λιπίδια του αίματος και στη σύσταση σώματος είναι πολυδιάστατη και χρήζει περαιτέρω διερεύνησης.

Πώς λειτουργεί η διατροφική κέτωση;

Υπό φυσιολογικές συνθήκες, ο εγκέφαλος και οι ιστοί αντλούν ενέργεια κυρίως από τη γλυκόζη. Όταν όμως η πρόσληψη υδατανθράκων μειωθεί δραστικά (<20-50 γραμμάρια/ημέρα), τα αποθέματα γλυκογόνου εξαντλούνται, η ινσουλίνη μειώνεται, η γλυκαγόνη αυξάνεται και το ήπαρ ξεκινά την παραγωγή κετονικών σωμάτων (κυρίως β-υδροξυβουτυρικό και ακετόνη) από τη λιπόλυση. Τα κετονικά σώματα χρησιμοποιούνται από τον εγκέφαλο και άλλους ιστούς ως εναλλακτικό καύσιμο.

Κέτωση και λιπίδια αίματος: Τι δείχνουν τα δεδομένα;

Οι κετογονικές δίαιτες συνδέονται συχνά με:

• Αύξηση τόσο της LDL όσο και της HDL χοληστερόλης. Ωστόσο, η LDL τείνει να μετασχηματίζεται από μικρά, πυκνά (και πιο αθηρογόνα) σωματίδια σε μεγαλύτερα, λιγότερο επιβλαβή.
• Μείωση των τριγλυκεριδίων, κάτι που θεωρείται καρδιοπροστατευτικό.
• Ατομικές διαφοροποιήσεις, καθώς κάποιοι άνθρωποι παρουσιάζουν σημαντική αύξηση της LDL – συχνά λόγω γενετικής προδιάθεσης.

Η επίδραση στην λιποπρωτεΐνη(a) είναι ακόμα υπό μελέτη.

Κέτωση και απώλεια βάρους: Τι ισχύει πραγματικά;

Παρότι επικρατεί η άποψη ότι η κέτωση “καίει” περισσότερο λίπος, οι μελέτες δείχνουν ότι η απώλεια βάρους εξαρτάται κυρίως από το συνολικό ενεργειακό έλλειμμα, ανεξαρτήτως μακροθρεπτικής κατανομής. Ωστόσο, η κετογονική δίαιτα μπορεί να βοηθήσει έμμεσα:

• Αυξάνοντας τον κορεσμό και μειώνοντας την όρεξη.
• Μειώνοντας την πρόσληψη θερμίδων αυθόρμητα.
• Οδηγώντας σε ταχεία αρχική απώλεια βάρους, κυρίως λόγω απώλειας υγρών (λόγω εξάντλησης γλυκογόνου και νατρίου).

Η πραγματική απώλεια λίπους εμφανίζεται σε βάθος χρόνου και είναι συγκρίσιμη με άλλες υποθερμιδικές δίαιτες.

Τι ισχύει για τη σύσταση σώματος;

Κατά την είσοδο σε κατάσταση κέτωσης:

• Υπάρχει σημαντική απώλεια σωματικού νερού, κυρίως μέσω νατριούρησης και εξάντλησης γλυκογόνου.
• Η απώλεια λίπους προκύπτει σταδιακά, ειδικά όταν η δίαιτα διατηρείται και συνοδεύεται από έλλειμμα θερμίδων.
• Η κατανομή μακροθρεπτικών συστατικών δεν φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο στη μακροπρόθεσμη αλλαγή της λιπώδους ή άλιπης μάζας.

Τι προτείνουν οι κατευθυντήριες οδηγίες;

• Μια δίαιτα χαμηλών (50–130 g/ημ) ή πολύ χαμηλών (20–49 g/ημ) υδατανθράκων μπορεί να εφαρμοστεί για σύντομο χρονικό διάστημα (2–6 μήνες) σε ενήλικες με υπερβάλλον βάρος ή παχυσαρκία.
• Μακροπρόθεσμα, είναι λογικότερη μια μέτρια πρόσληψη υδατανθράκων (130–225 g/ημ) για απώλεια και διατήρηση βάρους.
• Η προσωπική προτίμηση και η ικανότητα τήρησης του προγράμματος είναι καθοριστικές για την επιτυχία.
• Η συμπληρωματική μείωση θερμίδων – από όλες τις πηγές ενέργειας, υδατάνθρακες και λίπος – δεν έχει αποδειχθεί κατώτερη από την αποκλειστική μείωση ενός μόνο μακροθρεπτικού συστατικού σε μελέτες με χρονική διάρκεια μεγαλύτερη του εξαμήνου.

Πότε δεν ενδείκνυται η κετογονική δίαιτα;

Παρά την επιστημονικά τεκμηριωμένη αποτελεσματικότητά της σε επιλεγμένες περιπτώσεις, η κετογονική δίαιτα δεν είναι κατάλληλη για όλους & όλες. Οι κατευθυντήριες οδηγίες επισημαίνουν συγκεκριμένες αντενδείξεις ή καταστάσεις που απαιτούν αυστηρή ιατρική παρακολούθηση, όπως:

• Σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1 (ΣΔΤ1): λόγω του αυξημένου κινδύνου για κετοξέωση.
• Εγκυμοσύνη και θηλασμός: καθώς δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα ασφαλείας και οι ανάγκες σε υδατάνθρακες είναι αυξημένες.
• Υπερχοληστερολαιμία (ακόμη και υπό αγωγή): η αύξηση της πρόσληψης λίπους μπορεί να επιδεινώσει το λιπιδαιμικό προφίλ, ιδιαίτερα της LDL.
• Ιστορικό ή αυξημένος κίνδυνος καρδιαγγειακής νόσου: λόγω πιθανών μεταβολών στα λιπίδια και στην αρτηριακή πίεση.
• Χρόνια νεφρική νόσος: καθώς η υψηλή πρόσληψη πρωτεΐνης (σε κάποιες παραλλαγές της δίαιτας) μπορεί να επιβαρύνει τους νεφρούς.
• Ιστορικό διατροφικών διαταραχών: οι αυστηροί περιορισμοί μπορεί να πυροδοτήσουν συμπεριφορές κακής σχέσης με το φαγητό.

Η σημασία της επιστημονικής καθοδήγησης

Η κετογονική διατροφή μπορεί να προσφέρει βελτιώσεις στο βάρος και το μεταβολικό προφίλ, αλλά δεν είναι κατάλληλη για όλους & όλες. Η εφαρμογή της χρειάζεται εξατομίκευση, προσεκτική αξιολόγηση του ιατρικού ιστορικού και καθοδήγηση από επαγγελματίες υγείας – ιδανικά από διαιτολόγο σε συνεργασία με γιατρό όταν υπάρχουν υποκείμενα νοσήματα.

Βιβλιογραφία

1. Kirkpatrick CF, Bolick JP, Kris-Etherton PM, Sikand G, Aspry KE, Soffer DE, Willard KE, Maki KC. Review of current evidence and clinical recommendations on the effects of low-carbohydrate and very-low-carbohydrate (including ketogenic) diets for the management of body weight and other cardiometabolic risk factors: A scientific statement from the National Lipid Association Nutrition and Lifestyle Task Force. J Clin Lipidol. 2019 Sep-Oct;13(5):689-711.e1. doi: 10.1016/j.jacl.2019.08.003. Epub 2019 Sep 13. PMID: 31611148.
2. Authors/Task Force Members; ESC Committee for Practice Guidelines (CPG); ESC National Cardiac Societies. 2019 ESC/EAS guidelines for the management of dyslipidaemias: Lipid modification to reduce cardiovascular risk. Atherosclerosis. 2019 Nov;290:140-205. doi: 10.1016/j.atherosclerosis.2019.08.014. Epub 2019 Aug 31. Erratum in: Atherosclerosis. 2020 Jan;292:160-162. doi: 10.1016/j.atherosclerosis.2019.11.020. Erratum in: Atherosclerosis. 2020 Feb;294:80-82. doi: 10.1016/j.atherosclerosis.2019.12.004. PMID: 31591002.
3. Chen S, Su X, Feng Y, Li R, Liao M, Fan L, Liu J, Chen S, Zhang S, Cai J, Zhu S, Niu J, Ye Y, Lo K, Zeng F. Ketogenic Diet and Multiple Health Outcomes: An Umbrella Review of Meta-Analysis. Nutrients. 2023 Sep 27;15(19):4161. doi: 10.3390/nu15194161. PMID: 37836444; PMCID: PMC10574428.
4. Batch JT, Lamsal SP, Adkins M, Sultan S, Ramirez MN. Advantages and Disadvantages of the Ketogenic Diet: A Review Article. Cureus. 2020 Aug 10;12(8):e9639. doi: 10.7759/cureus.9639. PMID: 32923239; PMCID: PMC7480775.